17 lutego 2026 r. Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (projekt nr UD283), który w istotny sposób zmienia mechanizm weryfikacji form zatrudnienia w Polsce. Kluczowym elementem reformy jest przyznanie Państwowej Inspekcji Pracy uprawnienia do wydania decyzji administracyjnej ustalającej istnienie stosunku pracy w sytuacji, gdy warunki wykonywania współpracy odpowiadają stosunkowi pracy, niezależnie od formalnej podstawy prawnej współpracy.
Zmiana ta oznacza przesunięcie ciężaru weryfikacji z modelu opartego wyłącznie na postępowaniu sądowym na model, w którym rozstrzygnięcie może nastąpić już na etapie kontroli administracyjnej, z możliwością jego zaskarżenia do sądu pracy.
Decyzja administracyjna jako nowy instrument weryfikacji modelu współpracy
Dotychczas ustalenie istnienia stosunku pracy następowało przede wszystkim w wyniku postępowania sądowego, najczęściej inicjowanego przez osobę wykonującą pracę. Po wejściu w życie projektowanych zmian inspektor pracy będzie uprawniony do wydania decyzji administracyjnej ustalającej istnienie stosunku pracy w toku kontroli.
Oznacza to, że kwalifikacja prawna współpracy będzie mogła zostać formalnie zakwestionowana przez organ administracji publicznej, a nie wyłącznie przez sąd pracy na podstawie powództwa jednej ze stron.
Projekt przewiduje jednocześnie możliwość wniesienia odwołania od decyzji do właściwego sądu pracy, co zapewnia sądową kontrolę rozstrzygnięcia organu.
Istotne znaczenie etapu kontroli oraz możliwość usunięcia nieprawidłowości
Jednym z istotnych elementów projektowanej regulacji jest wzmocnienie znaczenia etapu kontroli oraz środków nadzorczych stosowanych przez inspektora pracy. Projekt zakłada możliwość wydania polecenia usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości w określonym terminie jeszcze w toku kontroli.
Mechanizm ten wprowadza istotny element naprawczy, umożliwiający podmiotowi kontrolowanemu dostosowanie modelu współpracy przed wydaniem decyzji administracyjnej. W praktyce oznacza to powstanie etapu pośredniego pomiędzy stwierdzeniem nieprawidłowości a formalnym rozstrzygnięciem w drodze decyzji.
W konsekwencji kluczowego znaczenia nabiera nie tylko treść umów, lecz również faktyczny sposób wykonywania współpracy oraz spójność dokumentacji i praktyki operacyjnej.
Synchronizacja danych ZUS, PIP i KAS jako element systemowego typowania kontroli
Istotnym elementem projektowanej reformy jest wzmocnienie współpracy instytucjonalnej poprzez synchronizację i systemową wymianę danych pomiędzy Zakładem Ubezpieczeń Społecznych, Państwową Inspekcją Pracy oraz Krajową Administracją Skarbową. Projekt przewiduje wykorzystanie systemu teleinformatycznego prowadzonego przez ZUS do przekazywania danych w drodze teletransmisji w celu analizy ryzyka i typowania podmiotów do kontroli. Jednocześnie przewidziano utworzenie międzyinstytucjonalnego zespołu z udziałem Głównego Inspektora Pracy, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Szefa Krajowej Administracji Skarbowej, którego zadaniem będzie koordynacja działań oraz identyfikacja obszarów podwyższonego ryzyka naruszeń. W praktyce oznacza to przejście od modelu kontroli opartego głównie na zgłoszeniach do modelu opartego na analizie danych, co istotnie zwiększa znaczenie zgodności formalnej i dowodowej modeli współpracy cywilnoprawnej.¹
Reforma PIP – porównanie wersji projektu
| Obszar | Wersja 01.09.2025 (projekt w RCL) | Wersja przyjęta przez Radę Ministrów 17.02.2026 | Znaczenie praktyczne dla firm |
| Uprawnienie inspektora do ustalenia stosunku pracy | Inspektor pracy może wydać decyzję administracyjną ustalającą istnienie stosunku pracy | Bez zmian – uprawnienie utrzymane | PIP uzyskuje instrument formalnej weryfikacji modelu współpracy |
| Tok instancyjny | Odwołanie do organu wyższego stopnia w strukturze PIP, następnie kontrola sądowa | Odwołanie do sądu pracy przewidziane w projekcie przyjętym przez Radę Ministrów | Zapewniona kontrola sądowa decyzji |
| Termin odwołania | Terminy przewidziane w projekcie z 2025 r. | Projekt przewiduje termin odwołania do sądu pracy | Jasna ścieżka proceduralna |
| Możliwość usunięcia nieprawidłowości | Ograniczony model naprawczy | Wzmocnienie znaczenia polecenia usunięcia naruszeń przed wydaniem decyzji | Powstaje etap umożliwiający działania naprawcze |
| Znaczenie dokumentacji | Istotne | Jeszcze większe znaczenie w związku z analizą danych i kontrolami opartymi na analizie ryzyka | Dokumentacja ma kluczowe znaczenie dowodowe |
Znaczenie reformy dla podmiotów korzystających z modeli B2B
Reforma nie eliminuje dopuszczalności współpracy w modelu B2B ani innych form cywilnoprawnych. Wprowadza jednak nowe instrumenty weryfikacyjne oraz wzmacnia zdolność organów publicznych do identyfikacji i analizy potencjalnych nieprawidłowości.
W szczególności wzrasta znaczenie:
- zgodności faktycznego sposobu wykonywania współpracy z jej podstawą prawną,
- spójności dokumentacji kontraktowej i operacyjnej,
- możliwości wykazania rzeczywistej samodzielności wykonawcy,
- przygotowania organizacji do kontroli prowadzonej w oparciu o analizę danych.
Znaczenie przygotowania dowodowego i działań prewencyjnych
Projektowana reforma wzmacnia znaczenie przygotowania organizacji do ewentualnej kontroli poprzez zapewnienie zgodności formalnej oraz dowodowej modeli współpracy. W szczególności istotne jest zapewnienie, że sposób wykonywania współpracy odpowiada jej podstawie prawnej oraz że dokumentacja odzwierciedla rzeczywisty charakter relacji.
W nowym modelu regulacyjnym szczególnego znaczenia nabiera etap kontroli oraz możliwość podjęcia działań naprawczych przed wydaniem decyzji administracyjnej.
Podsumowanie
Projekt reformy Państwowej Inspekcji Pracy wprowadza istotne zmiany w mechanizmie weryfikacji form zatrudnienia, w tym poprzez przyznanie inspektorom pracy uprawnienia do wydania decyzji administracyjnej oraz poprzez wzmocnienie współpracy instytucjonalnej opartej na analizie danych ZUS, PIP i KAS.
Zmiany te nie eliminują modeli współpracy cywilnoprawnej, lecz zwiększają znaczenie zgodności formalnej, operacyjnej i dowodowej. W konsekwencji kluczowe znaczenie ma odpowiednie przygotowanie organizacji, w tym zapewnienie spójności dokumentacji oraz gotowości do wykazania rzeczywistego charakteru współpracy.
Jeśli chcesz uporządkować dokumentację B2B i przygotować firmę na kontrole PIP/ZUS/KAS w realiach reformy, skontaktuj się z Moore Polska. Na stronie usługi B2B Evidence & Compliance znajdziesz, jak wspieramy organizacje: od raportu ryzyka i rekomendacji po „odporną na kontrolę” dokumentację i szkolenia zespołów.
